Home » Actueel » “Als ik maar niet door de mand val!”

“Als ik maar niet door de mand val!”

Vijf ervaringsdeskundigen over het taboe van coaches en trainers met stress

Je zou het niet zeggen als je ons zo vol vertrouwen en bevlogenheid aan het werk ziet in een groep, maar het is echt waar: wij zijn ook mensen. Niets menselijks is zelfs de beste coach of trainer vreemd. En dus ervaren wij ook stress. Dat klinkt bijna als een taboe en dat is het misschien ook wel, dus het vergt lef om als coach of trainer hardop te zeggen dat je ook weleens gestrest bent.

Patricia Antersijn & Edith Doosje

Helder kunnen denken en handelen, is essentieel voor een effectieve sessie. Essentieel om aan te sluiten bij wat de coachee nodig heeft, maar dat is lang niet altijd makkelijk. Zeker niet als je stress ervaart.

In dit artikel staan vijf persoonlijke verhalen van ervaringsdeskundigen, die graag het taboe doorbreken en tegelijkertijd hun vakgenoten helpen bij het herkennen van de waarschuwingssignalen, het omgaan met stress en het opladen van de batterij.

Communicatie kan stress triggeren

Eerst even wat theoretische context. Daarvoor beroepen we ons op het Process Communication Model® (PCM), dat stress helpt te herkennen, zodat het ‘heel voorspelbaar’ wordt. Dit communicatiemodel (ontwikkeld door

Dr. Taibi Kahler) is wetenschappelijk onderbouwd en gevalideerd, met behulp van NASA. Organisaties als BMW, CocaCola en L’Oreal passen PCM al ruim 35 jaar wereldwijd toe ter verbetering van motivatie, leiderschap, team- dynamiek én stressmanagement. In Neder- land werken ruim 70 gecertificeerde trainers en coaches met het Process Communication Model®.

‘Stress komt niet alleen voor in heftige situaties, maar ontstaat ook door kleine dingen’, vertelt Patricia Antersijn, samen met Edith Doosje de drijvende kracht achter PCM Nederland. ‘Bijvoorbeeld omdat iemand communiceert op een manier die voor jou averechts werkt. Communicatie kan jouw stresssysteem dus triggeren. Hoe eerder je je stress kunt herkennen, hoe beter je je ertegen kunt weren. Je bouwt als het ware nieuwe neurologische paden, die jou helpen om oude mechanismen te weerstaan.’

Wat zijn de waarschuwingssignalen?

Gek genoeg is stress helemaal niet zo negatief als we vaak denken, we hebben het nodig om te presteren en in actie te komen. Maar oké, omgaan met de negatieve effecten van stress begint dus met het herkennen van de signalen van negatieve effecten. Dat lijkt makkelijker gezegd dan gedaan, want je staat op dat moment onder stress, of in elk geval nader je dat punt. Je ziet dan niet alles meer even helder en je bent minder scherp dan anders. ‘Deze disstress is zichtbaar in onze communicatie en gedrag’, vertelt Edith Doosje. ‘En dat uit zich bij de een subtieler dan bij de ander, maar het is altijd volgordelijk en voorspelbaar. Het komt tot uiting in waarschuwingssignalen, zoals minder geduld, een gefronste blik, of juist overaanpassen, zoals een glimlach om te pleasen.’

Els van der Naalt van Coachtime (Gouda) vangt bij zichzelf andere ‘algemeen bekende signalen’ op, zoals een onrustige hartslag, moeilijker in slaap komen en verminderde concentratie. Maar ze krijgt ook een heel specifieke, persoonlijke waarschuwing. ‘In mijn oor... Bij stress lijkt het alsof mijn trommelvlies siddert.’

Luuc Christiaanse van De Mee-Denkers (Amstelveen) beschouwt stress als ‘een spanningsveld tussen overlevingshouding versus onze persoonlijke behoeftes en gevoelens’. Vanuit die gedachte herkent hij tijdens het contact fysieke klachten in zijn borst of buik als belangrijkste signalen. Klachten die ‘voortkomen uit geprojecteerde gevoelens zoals, angst, verdriet, irritatie, boosheid, plaatsvervangende schaamte of schuldgevoel.’

Maria Bolt van Bolt&BO (Onderdendam, Groningen) weet dat ze moet opletten als haar gedachten tijdens een sessie afdwalen, zij zich onrustig gaat voelen en zich niet meer kan concentreren. Paul van Lummel van de Compaen Groep (Genemuiden) ervaart in stressvolle situaties veel onrust en een gevoel van: “Je doet maar wat!” Een gevoel dat vooral voortkomt uit het idee dat zijn voorbereiding niet optimaal was. ‘Het voelt dan alsof ik tijd steel van de coachee, omdat ik niet of te weinig in die persoon investeer.’

Bij Hetty Jansen-Verhagen van HJTC (Utrecht) gaan de alarmbellen af als zij minder strak op schema loopt dan anders of als ineens álle puntjes op de i moeten. En klussen die ze anders in samenwerking doet, pakt ze dan ‘wel even’ zelf op. ‘Want dan weet ik dat het aan mijn standaarden voldoet. Pfff. Het effect van een lege batterij is dat ik bang ben om door de mand te vallen, en dan gaan gedachten door mijn hoofd als: “Als ik de groep maar bij elkaar kan houden” en “Als ze me maar aardig vinden” en “Je zult zien, nu blijkt na al die jaren dat ik toch geen goede trainer ben”’.

Hoe ga je om met die signalen?

Handig dat we nu kunnen aanvoelen wanneer het misgaat. Maar dan? Je kunt jezelf moeilijk met een vingerknip onzichtbaar maken om ‘even tot jezelf te komen’. Zeker niet tijdens een sessie. Het leven gaat door, het trainen en coachen gaat door. ‘Wat op zo’n moment voor mij werkt’, vertelt Patricia Antersijn, ‘is het gebruiken van permissies, zoals tegen mezelf zeggen “Het is oké om de tijd te nemen”. Daarnaast betekent zo’n signaal dat het tijd is om eens kritisch te kijken naar het opladen van mijn eigen batterij.’

Els van der Naalt begeleidt ongeveer vijftig mensen en laatst had ze één gesprek te veel ingepland op een dag. ‘Terwijl ik weet wat ik per dag aankan om geen spanning te ervaren. Daardoor was ik minder scherp en alert. Minder aanwezig. Dat heb ik toen eerlijk toegegeven. Hierdoor toonde ik mijn kwetsbaarheid en imperfectie. Voor de coachee een eyeopener, die raakte aan de vraag waarmee ze juist bij mij aanklopte. Voor mezelf een re- minder om mijn eigen belangen en behoeften te respecteren.’

Luuc Christiaanse onderschrijft het belang van benoemen. ‘Dan valt de spanning onmiddellijk weg. Ik was een keer uit balans door een agressieve weggebruiker. Dat heb ik aan de coachee verteld, voor het geval hij in de communicatie iets onprettigs zou waarnemen. Want het laatste wat ik wil, is dat ik mijn frustratie projecteer op de cliënt. Dan zou ik meteen stoppen met coaching geven en zelf leertherapie nemen.’

Voor Maria Bolt is ruimte om te bewegen belangrijk, zodat coaching niet statisch hoeft te zijn. Daarom werkt ze het liefst in haar eigen coachruimte. Dat kan niet altijd, daarom huurde ze een keer een ruimte in Groningen. ‘Maar dat liep vanwege verschillende storende elementen niet goed. Het was een kennismaking, die ik toen wat oppervlakkiger heb gehouden, met de afspraak het echte gesprek later te voeren in mijn eigen ruimte. Om het gesprek voor de coachee toch zinvol te laten zijn, heb ik mijn manier van werken toegelicht met beelden en een schets gegeven van verschillende methodieken. Zo kwam ik tegemoet aan wat zowel ikzelf als de coachee nodig had. Ik zal niet snel weer in zo’n setting een afspraak plannen.’

Paul van Lummel gaf eens een opdracht terug, omdat hij ‘er klaar mee was’. Teleurgestelden gefrustreerd. ‘Niet alleen omdat het leek alsof er geen beweging in de coachee was te krijgen, maar ook omdat ik het gevoel had dat er onvoldoende contact was, dat ik hem niet kon bereiken. Ik legde hem uit waarom ik niet door wilde gaan en dat was heel confronterend voor hem. Het bleek wel de doorbraak die nodig was voor een uiteindelijk prachtig resultaat. Twee dagen later belde hij me op, omdat hij dolgraag verder wilde. Met mijn onthulling had ik zijn muur doorbroken, zei hij. Wat voor mij bevestigde dat eerlijk zijn, naar jezelf en de ander toe, de beste manier is om met stress om te gaan. Geef jezelf de permissie toe te geven dat iets je niet lukt. Dat je wellicht niet competent genoeg bent voor de opdracht. Verwoord het, schrijf het op, teken het uit, maar stop het niet weg!’

Hetty Jansen-Verhagen kan stress ervaren voor trainingsdagen met een grote groep mensen die ze niet kent en waarvan ze weet dat ze kritisch zullen zijn, bijvoorbeeld omdat ze niet op eigen initiatief de training volgen en dit zonde van hun tijd vinden. ‘Hoe ik daarmee omga? Focussen op inhoud en proces! De knop om- zetten. Wanneer ik aan het werk ben, is mijn wereld ik en de cliënt. Meer bestaat dan niet.’

Hoe laad je de batterij weer op?

Goed, we weten de negatieve kant van stress nu te herkennen en daar op het moment suprême mee om te gaan. Zo ben je al een heel eind, maar het is ook pas het begin. Want je wilt die situatie in de toekomst zo goed als mogelijk voorkomen. Volgens Edith Doosje valt of staat dat met ‘een volle batterij’, in PCM-termen. ‘Als je weet waar jij energie van krijgt, kun je dat inzetten om je veerkracht te vergroten. Met een opgeladen batterij zijn we beter in staat onze stress te managen. Hoe leger onze batterij, hoe meer stress we zullen ervaren.’

Els laadt de batterij op door alleen te zijn en iets voor haarzelf te doen. ‘Ik lees ’s avonds de krant of vakliteratuur. Ook kijk ik graag een TED Talk of documentaire, het moetvoor mij wel ‘ergens’ over gaan. Doordeweeks plan ik maximaal twee avonden buiten de deur. Het aangaan van verplichtingen veroorzaakt spanning bij mij. In periodes dat ik het druk heb kan ik zelfs een theater-, of bioscoopbezoek als een verplichting ervaren! Regelmaat geeft me de rust om helder en aanwezig te blijven.’

Luuc gooit het over een hele andere boeg. Hij mediteert en doet aan zelfhypnose ‘om de innerlijke balans te behouden’. Ook in zijn privéleven geeft hij duidelijk zijn grenzen aan en benoemt hij wat hij voelt, ervaart en denkt. ‘Zo kan ik de persoon tegenover me vragen of die herkent wat ik waarneem en of de af- gegeven signalen ook zo bedoeld waren.’

Maria’s batterij is fully charged als ze zich goed heeft voorbereid en met een “leeg” hoofd aan de coaching kan beginnen, in een rustige en sfeervolle omgeving, met tijdens de coaching ruimte voor creatieve ingevingen en verschillende werkvormen. ‘Ook heb ik de mogelijkheid even met de coachee in het bos of de tuin te wandelen als ik merk dat mijn batterij opgeladen moet worden, of juist die van de coachee. Geen gesprek is hetzelfde, je moet steeds soepel meebewegen met de situatie op dat moment. Maar juistdat zorgt voor een leuk en vaak bijzonder contact, met mooie resultaten. En daar krijg ik dan ook weer energie van.’

Paul kan er weer vol tegenaan als hij onder collega’s en thuis open kan zijn over wat is gebeurd. ‘Dat bedoel ik niet inhoudelijk. Het gaat erom dat je durft toe te geven dat iets is mislukt en dat je accepteert zoals het is. De kunst is volgens mij om je eigen coach te zijn. Om de tijd en rust te pakken, en de dingen te doen en de mensen te ontmoeten, die jij nodig hebt om op te bloeien.’

Tot slot Hetty, die energie krijgt van het keihard meebrullen van haar spotify playlist “Uit mijn bol”, van wandelingen in de natuur, cappuccino met pure chocolade en gezins- uitjes. ‘En, last but not least, van de coach- gesprekken! Want ik doe mijn werk heel erg graag. En wanneer ik mensen zie opknappen en kwartjes zie vallen, ben ik iedere keer weer blij en dankbaar voor het mooie beroep dat ik uitoefen. Ik ervaar dan de erkenning voor wat ik doe en dat geeft mij een echte boost.”

Psychologische behoeften vervullen

Volgens Edith Doosje en Patricia Antersijn kunnen we de batterij weer opladen door gericht aandacht te geven aan onze psychologische behoeften (zie kader). Dit zijn onze aangeboren behoeften aan aandacht en motiverende stimulansen. Die vervullen is essentieel om effectief en productief te kunnen functioneren. ‘Alleen zo voorkomen we miscommunicatie en improductieve interacties,’ zegt Patricia, die wijst op de PCM-filosofie dat wanneer we onze persoonlijkheidsstructuur (zie kader) kennen, we ook weten welke psychologische behoeften voor ons belangrijk zijn om te vervullen.

‘Vervullen we de behoeften niet, loopt onze batterij leeg en gaan we onze behoeften alsnog op een negatieve manier vervullen,’ legt Edith uit. ‘Dat kan bij onze coachees natuurlijk net zo goed gebeuren als bij onszelf. Máár, wanneer die behoeften wel zijn vervuld, zijn we productiever, denken we helderder en hebben we meer plezier. En dat werkt altijd aanstekelijk op de mensen die je coacht!’

Acht psychologische behoeften op een rij
Maar zo’n volle batterij, hoe houd je die opgeladen? Dat doe je door je psychologische behoeften te vervullen. Die zijn voor iedereen anders, persoonlijkheid is bepalend voor wat iemand nodig heeft, maar komen in de kern neer op deze acht behoeften:

  1. Erkenning voor werk; van anderen of jezelf horen dat je goed werkt hebt geleverd.
  2. Tijdstructuur; het plannen van je dag, structuur aanbrengen in situaties.
  3. Erkenning voor overtuiging; ruimte voor jouw overtuiging en visie krijgen of organiseren.
  4. Erkenning voor persoon; horen en voelen dat jij als persoon belangrijk bent, ertoe doet.
  5. Zintuiglijke prikkeling; letterlijk het prikkelen van jouw zintuigen, lekker buiten zijn, mooie muziek, fijne omgeving opzoeken, lekker eten.
  6. Contact; afwisseling, humor en positieve contacten.
  7. Alleen zijn; ruimte helemaal voor jezelf om te reflecteren, te zijn.
  8. Uitdaging; adrenaline voelen, positieve uitdaging, met wat risico. Graag zelfs.

 

Patricia Antersijn & Edith Doosje zijn beiden coach en trainer in communicatie, motivatie en stressmanagement en hebben in 2012 Process Communication Nederland opgericht. www.processcommunication.nl